Close-up: Shivers (1975)

De eerste speelfilm van een regisseur die later beroemd wordt, is vaak razend interessant. Zijn vaardigheden zijn nog niet ontwikkeld, zijn visie nog niet volwassen. Maar de basisingrediënten zijn er vaak al vanaf het begin. Als je met die blik David Cronenbergs speelfilmdebuut Shivers (1975) bekijkt, ontdek je de bron van alle meesterlijke films die hij daarna heeft gemaakt.

Dat maakt een hoop goed, want Shivers is het werk van een onervaren filmmaker. Cronenberg had, buiten een paar korte experimentele filmwerkjes, nooit eerder een film gemaakt, en moest daarom tijdens het draaien van Shivers in sneltreinvaart het vak leren. Aan het begin van de luttele vijftien dagen waarin de film gedraaid is, wist hij nog niks van hoe je acteurs regisseert, of wat al die verschillende crewleden met moeilijke namen als gaffer of production manager allemaal doen. Sommige shots en scènes komen dan ook niet helemaal uit de verf.

Shivers poster

Het verhaal speelt zich af in een splinternieuw appartementencomplex genaamd Starliner Towers, dat naast de bewoners ook allerlei faciliteiten herbergt, zoals een zwembad, een winkelcentrum en een golfbaan. Én een kliniek. In die kliniek werkt dokter Emil Hobbes stiekem aan een experimentele behandelmethode voor mensen met een slecht functionerend orgaan. De dokter infecteert deze mensen met een goedaardige parasiet die de lichaamsfunctie van het beschadigde orgaan overneemt. Maar de parasieten blijken een nogal serieuze bijwerking te hebben: ze maken van hun gastheer een zombie-achtig figuur dat niets anders wil dan seks met zoveel mogelijk mensen. Tijdens de seks raken deze mensen ook geïnfecteerd. Best een lastig probleem, zeker als dokter Hobbes zelfmoord pleegt, waardoor er niemand meer is met kennis van zaken om het probleem het hoofd te bieden.

Steeds meer bewoners van Starline Towers raken besmet. Zo ook de jonge vrouw Betts (Barbara Steele). Terwijl ze denkt rustig een bad te kunnen nemen, ligt het gevaar op de loer.

Shivers 01

Het eerste shot is een geërotiseerd beeld van Betts: naakt in bad, met haar ogen half dicht, een knie opgetrokken. Het voelt als een typische horrorsetting, waardoor we direct begrijpen dat deze argeloze jongedame door de parasiet overvallen zal worden. Haar mond, de opening waardoor we eerder de parasiet een lichaam hebben zien binnendringen, speelt dan ook een rol in het begin van deze scène: we zien een closeup waarin ze een slok wijn neemt. Betts legt nog eens extra nadruk op haar mond door het glas langs haar lippen te wrijven.

Shivers 02

Dan zien we een closeup van de afvoer, met een stop erin. We weten nu waar de dreiging vandaan zal komen: uit de afvoerpijp.

Shivers 03

Riolering wordt in films regelmatig gebruikt als Freudiaans symbool, vaak voor onderdrukte negatieve emoties. Zo speelt de afvoer een grote rol in de beroemde douchescène in Psycho (Hitchcock, 1960), waarin de gestoorde moordenaar Norman Bates een argeloze jongedame neersteekt. Een vergelijkbaar beeld vinden we in Barton Fink (Joel en Ethan Coen, 1991), vlak voordat de hoofdpersoon zijn minnares dood in bed aantreft, vermoord door een psychopaat. En in The Conversation (Francis Ford Coppola, 1974) loopt een wc over met bloed in de nachtmerrie van hoofdpersoon Harry Caul, als symbool van zijn onderdrukte angsten.

Het is nu wachten op het moment dat de parasiet uit het putje komt kruipen. Cronenberg stelt dit moment uit door eerst enkele shots te laten zien van Betts die zich wast met zeep.

Shivers 04

Dan drukt de parasiet de badstop omhoog en waagt zich in het badwater. Arme Betts heeft niets in de gaten. De vorm van de parasiet doet denken aan een penis. We beginnen een vermoeden te krijgen welke lichaamsopening hij zal gebruiken om zich bij Betts naar binnen te wurmen. Niet haar mond, dus.

Shivers 05

Terwijl Betts zich wast, schuifelt de parasiet over de bodem van de badkuip tussen haar benen. Even lijkt Betts iets op te merken, maar gaat dan verder met speldjes uit haar haar halen. Net buiten beeld arriveert de parasiet in Betts’ kruis.

Shivers 06
Shivers 07

David Cronenberg studeerde onder meer biologie voordat hij filmmaker werd. Hij weet daarom dat onze lichaamsopeningen het meest kwetsbaar zijn voor indringers zoals microben en gifstoffen. Deze openingen worden bovendien sterk geassocieerd met seks, vooral in de Freudiaanse psycholgie. De combinatie van Cronenbergs interesse in biologie en zijn fascinatie voor Freudiaanse symboliek die we in Shivers zien, zal ook in veel van zijn latere films een rol spelen.

Betts begint woest te spartelen. Haar wijnglas valt op de tegels stuk. Het badwater kleurt rood van het bloed. Snel snijdt Cronenberg van Betts’ gezicht naar het bloedrode badwater, wat opnieuw herinneringen oproept aan de razendsnel gemonteerde douchescène in Hitchcocks Psycho.

Shivers 08
Shivers 09
Shivers 10

Enkele scènes later ontdekken we pas wat er met Betts is gebeurd. Ze stapt uit het inmiddels leeggelopen bad, maar Cronenberg toont ons alleen haar voeten, die ongevoelig lijken voor de scherven van haar wijnglas. Haar gezicht krijgen we niet te zien.

Shivers 11
Shivers 12

In het oorspronkelijke scenario is dat wel het geval, daarin staat beschreven hoe Betts naar de wastafel loopt en ‘met mechanische precisie’ make-up op haar gezicht aanbrengt. In de uiteindelijke film heeft Cronenberg besloten dit weg te laten, waarschijnlijk om de spanning verder op te bouwen.

We moeten een kwartier wachten eer we Betts weer zien, wanneer Janine, een andere bewoonster van het appartementencomplex, Betts’ woning binnenkomt. Janines man is onder de invloed van de parasieten, en ze komt Betts om hulp vragen. Maar als Janine het donkere appartement van Betts binnengaat, blijkt ze daar geen hulp te vinden. Betts staat bij het raam en draait zich om, in slow motion. De blik in haar ogen is duister en sensueel. We weten dat ook Janine een slachtoffer zal worden.

Shivers 15
Shivers 16

Je zult je misschien afvragen of Cronenberg de eerder genoemde Freudiaanse symboliek bewust in de film heeft gestopt. Gelukkig geeft het oorspronkelijke scenario hierover uitsluitsel. Freud wordt namelijk in het scenario zelfs bij naam genoemd, als Janine een droom beschrijft waarin ze seks heeft met Freud zelf. In de uiteindelijke film is de naam Sigmund Freud vervangen door ‘an old man’, misschien omdat Cronenberg de letterlijke verwijzing wat te plat vond. Maar die verwijzing is ook helemaal niet nodig. Cronenbergs fascinaties zijn in elke scène impliciet aanwezig. Hierdoor is Shivers meteen een echte Cronenberg: slim gelaagd en vol Freudiaanse symboliek, en daarom voor filmliefhebbers essentieel kijkvoer.

Eerder verschenen op Cineville.nl