Close-up: The Fly (1986)

Illness is the night-side of life, a more onerous citizenship. Everyone who is born holds dual citizenship, in the kingdom of the well and in the kingdom of the sick. Although we all prefer to use only the good passport, sooner or later each of us is obliged, at least for a spell, to identify ourselves as citizens of that other place.

Susan Sontag, ‘Illness as Metaphor’ (1978)

Ergens zijn we allemaal een beetje bang voor ons eigen lichaam. Onder onze blakende huid groeien misschien wel dodelijke gezwellen. En onder onze vernis van beschaafd gedrag schuilen de monsters van het onderbewuste die je mogelijk tot waanzin zullen drijven. Nooit kun je weten hoeveel ‘goeie jaren’ je nog hebt.

Transformatieverhalen zijn universeel menselijke verhalen. Er zijn de positieve transformaties: van kwetsbaar naar heldhaftig, van sterfelijk naar onsterfelijk. En er zijn de negatieve transformaties: van sterk naar zwak, van levend naar dood. Deze verhalen zijn een manier om de overgang van levend naar dood bevattelijk te maken. Het horrorgenre staat bol van de negatieve transformaties, meestal van mens naar monster (Dr. Jekyll and Mr. Hyde, vampier-, weerwolf- en en zombieverhalen). En er is geen horrorregisseur die meer ervaring heeft met het vertellen van transformatieverhalen dan de Canadees David Cronenberg.

The Fly (1986) is het tragische verhaal over de wetenschapper Seth Brundle (Jeff Goldblum), die een machine heeft uitgevonden waarmee transportatie van materie tussen twee door hem gebouwde cabines mogelijk is. Maar als hij zichzelf teletransporteert van de ene cabine naar de andere, wordt zijn lichaam per ongeluk gefuseerd met een huisvlieg die zich in de machine bevindt.

Seth heeft in eerste instantie niet in de gaten dat hij half vlieg is geworden. Maar langzamerhand merken hij en zijn vriendinnetje Ronnie (Geena Davis) veranderingen op. Hij krijgt een enorme fysieke kracht en een onbedwingbare seks- en suikerlust. Van een nerd verandert hij in een macho: Cronenberg trekt in deze film duidelijke paralellen tussen het dierlijke en het mannelijke.

Still-mozaiek

In het begin valt het mee. Seth krijgt onregelmatige haargroei, een gebogen houding, pijntjes, overal bulten en vlekken. Bijna als ouderdomskwalen. Zoals bij oude mensen valt ons het ontstaan van die defecten niet op, omdat het proces langzaam verloopt. Maar op den duur is onmiskenbaar dat hij in een monster verandert.

Seth ontpopt zich in de laatste scène volledig tot Freudiaans monster, een kruipende, ademende tumor. De scène begint vanuit het oogpunt van Stathis, de ex van Ronnie, die de woning van Seth binnenkomt met een jachtgeweer om het monster af te schieten.

Still-01

Hij ziet op de computer van Seth een eerste glimp van wat de gedoemde wetenschapper van plan is:

Still-02

Seth is van plan zichzelf met zijn vriendinnetje en hun ongeboren kind te fuseren, in de hoop dat het resulterende wezen meer op een mens zal gaan lijken, aangezien dat wezen een veel kleiner percentage vlieg-DNA zal bevatten.

Stathis wordt bij binnenkomst direct aangevallen door ‘Brundlefly’:

Still-03

Let in deze still op de rommel op de vloer: verpakkingen van koekjes en gebak. Het monster leeft op zoetigheid. Het archetypische vervuilde interieur van de eenzame denker zal Cronenberg ook gebruiken in zijn volgende film, Dead Ringers (1988).

Brundlefly heeft een handig afweermechanisme: braaksel dat organisch materiaal oplost. Hij gebruikt deze gave om de hand van Stathis te doen smelten.

Still-04

Daarna doet hij hetzelfde met Stathis’ voet.

Still-05

In het oorspronkelijke script begint Brundlefly hierna Stathis’ voet op te eten. Maar de makers besloten uiteindelijk dat ‘kannibalisme het personage onsympathiek zou maken’. Goed om te weten: iemands ledematen tot moes braken is sociaal geaccepteerd in Canada, maar ze opeten niet.

Dan verschijnt Ronnie ten tonele.

Still-06

Seth vertelt haar van zijn plan om met haar te fuseren. Zij wil er niks van weten en verdedigt zich met geweld. Daarbij trekt ze zijn onderkaak los. Dat is het begin van zijn transformatie van mensvlieg tot vliegmens.

Still-07

Zijn eerst nog menselijke benen krijgen extra gewrichten, vergelijkbaar met de scène in Black Swan (Darren Aronofsky, 2010) waarin Natalie Portmans benen veranderen in zwanenpoten.

Legs

Lappen mensenvlees vallen van zijn lijf, waaronder zich een mismaakt insectachtig wezen schuilhoudt. Daarna barst zijn nog enigszins menselijke hoofd van binnenuit open, waaruit een insectenkop spruit.

Still-10
Still-11

Het is tekenend dat Cronenberg ervoor kiest om het openbarsten van Seths hoofd als laatste stap in zijn transformatie te tonen. Het hoofd is de zetel van de geest, dus ook het lichaamsdeel dat het sterkst Seths menselijkheid uitdrukt. Heel Freudiaans: het is alsof zijn onderbewuste naar buiten breekt en zich lichamelijk manifesteert.

In een laatste wanhoopsdaad gooit Brundlefly Ronnie in een van de pods en stapt zelf in de andere, om de fusie van hemzelf met Ronnie en hun ongeboren kind te volbrengen, en zijn monsterlijke driften weer in toom te krijgen. Best romantisch.

Still-12
Still-13

Stathis weet de fusie met Ronnie echter te voorkomen door de bedrading van Ronnie’s pod kapot te schieten. Brundlefly breekt uit de pod om Stathis aan te vallen wanneer het fusieproces alsnog begint. Maar omdat Seth op dat moment de deur van de pod vasthoudt, fuseert Seth met de pod zelf.

Still-14

Het resultaat is een fusie tussen monster en machine, tussen het organische en het mechanische, een thema dat in veel films van Cronenberg aanwezig is. In The Fly levert dat dit op:

Still-15
Still-16

Aan de ene kant is Seth een en al organisch: zijn huid is rauw, vlekkerig en vol tumoren, zijn vloeistoffen laat hij de vrije loop, hij steunt van de pijn. En aan de andere kant is hij één geworden met een machine, met de klinische draden, pompen en buizen die hem in leven houden. We zien hier een metaforisch beeld van de mens aan het eind van een lang ziekbed, op het randje van de dood.

Het enige wat dit monster nog wil is sterven. Hij zet de loop van het geweer, dat Ronnie vasthoudt, zelf op zijn hoofd.

Still-17

Eerst wil Ronnie er niet aan. Maar als ze in zijn gepijnigde, nauwelijks nog menselijke ogen kijkt, weet ze dat dit het beste is voor iedereen. Ze haalt de trekker over. Daar eindigt de film, heel abrupt.

Still-18

Cronenberg heeft een epiloog geschreven voor de film om de losse eindjes van het verhaal aan elkaar te knopen. We weten immers niet of Ronnie hun kind gaat baren, en of het een monster zal zijn. Ik vind zelf het abrupte einde juist gepast: een film die ziekte en de dood in de ogen staart, die hoort met het einde te eindigen.

Eerder verschenen op Cineville.nl