Her (2014)

Sciencefiction is een bedrieglijke term. Het woord ‘science’ impliceert dat SF-verhalen dienen te gaan over robots, ruimteschepen, laserpistolen. Fictie met technologie als thema. En vaak is SF dat ook: Verne, Méliès en Wells hebben de basis gelegd voor die traditie. Maar wat de beste SF-auteurs toch vooral kenmerkt, is dat ze een voorliefde delen voor het scheppen van mogelijke toekomstige samenlevingen. Elk interessant SF-werk is een antwoord op een kernvraag die begint met ‘Wat als in de toekomst…’


Zo’n kernvraag hoeft niet direct iets met technologie te maken te hebben. ‘Wat als in de toekomst niemand meer kinderen kan krijgen?’ is de vraag achter Children of Men. ‘Wat als in de toekomst natuurlijk voedsel niet meer bestaat?’ is de vraag achter Soylent Green. ‘Wat als in de toekomst een mens zich niet langer vrij kan voelen door institutionele onderdrukking?’ is de vraag achter Brave New World, Metropolis, 1984, THX 1138 en Brazil. Geen van deze vragen heeft direct iets met technologie te maken. Dat technologie in de meeste SF-verhalen toch een grote rol speelt, is omdat technologie vaak de katalysator is die deze nieuwe werelden tot gevolg heeft.

Maar eigenlijk gaat SF ook helemaal niet over de toekomst. Goeie SF verandert één element in onze bekende wereld, voegt één element van vervreemding toe, waardoor we met een afstandelijker, eerlijker blik naar onszelf kunnen kijken. Niet alleen het SF-genre biedt deze mogelijkheid. De Grieken van weleer hadden daarvoor de verhalen over hun Olympische goden, die over dezelfde zwakheden beschikten als wij stervelingen. La Fontaine maakte later van mensen dieren, waardoor hij op een zeer directe manier morele dilemma’s kon adresseren. En tegenwoordig hebben we zelfs twee genres die deze rol vervullen. Want naast sciencefiction hebben we ook superhelden die ons middels vervreemding helpen de wereld beter te begrijpen.

Liefdesverhaal

Her, de nieuwe film van Spike Jonze, is een sciencefictionfilm in hart en nieren. Het verhaal speelt zich af rond 2025 in Los Angeles. Futuristisch L.A. is door Jonze slim samengesteld uit delen hedendaags L.A., delen Shanghai en verbazingwekkend weinig computereffecten. Het toekomstbeeld wordt vooral gecreëerd door weglating: we zien geen auto’s rijden en de stadsgezichten zijn abstract en anoniem. Deze vervreemding wordt vergroot door details: futuristische kleding die tegelijk enorm retro is, kantoortuinen waarin felgekleurd plexiglas de boventoon voert en, niet onbelangrijk, computerapparatuur die een stuk geavanceerder is dan onze iPads en Galaxy’s. Deze toekomstige apparaten hebben namelijk een bewustzijn.

Maar Her is niet alleen een SF-film. Het is vooral een liefdesverhaal; de tagline op de poster is niet voor niets ‘A Spike Jonze Love Story’. Een simpel, bijna lineair liefdesverhaal zelfs, waarin de gesloten broodschrijver Theodore Twombly (Joaquin Phoenix) valt voor de verrukkelijke Samantha. Wat het liefdesverhaal opmerkelijk maakt, is dat deze vrouw geen lichaam bezit. Samantha is de naam van het besturingssysteem van de nieuwe computer van Theodore. Waarom heet ze Samantha? Nou, die naam heeft ze zelf gekozen toen ze voor het eerst opstartte. Want hoewel haar intelligentie kunstmatig is en haar gedachten het resultaat zijn van het werk van programmeurs, is Samantha in staat menselijke keuzes te maken, gesprekken te voeren, begrip te hebben. En door de gesprekken die ze met Theodore voert, leert ze zelfs emoties ervaren. Echte, diepe, verwarrende, onverstandige emoties. Zoals verliefdheid.

Het idee dat computers zelfdenkend worden is een bekend SF-thema. Schrijver Vernon Vinge noemde het in 1993 de singulariteit: het moment in de menselijke geschiedenis waarop computers de mens voorbij streven. Op geestelijk niveau dan. Want hoewel Samantha in al haar gedachten menselijk is, kan ze zich in de echte wereld slechts manifesteren als gefabriceerde behuizing en een stem.

Theodore deert dat niet. Hij valt voor haar intelligentie, charmante kwinkslagen en begrip. Voor haar aandacht. En voor die stem van haar, sensueel en begripvol. Niemand heeft eerder zo tegen hem gepraat. Hoe kan hij weerstand bieden? Samantha lijkt niet te willen zien wat er mis met hem is. Hij is duidelijk niet toegerust om staande te blijven in de moderne wereld. Maar in Samantha’s geest wordt Theodore een interessant, aantrekkelijk persoon die het waard is lief te hebben, die haar volledige aandacht verdient.

Wat als…

Het ligt voor de hand te denken dat het hoofdthema van de film moderne technologie is. Ergens verwacht je dat Her je gaat vertellen dat je niet de godganse dag naar je mobieltje moet staren. Spike Jonze blijft gelukkig ver weg van deze thematiek. Hij laat Theodore en Samantha in hun waarde, geeft geen commentaar op Theodore’s liefde voor een apparaat. Sterker nog, Samantha is in zekere zin Theodore’s redding. Hoe complex hun liefde ook is, het is echte liefde.

Het sterke aan de wending in het verhaal (want die komt er) is dat hij voortkomt uit de verschillen tussen de persoonlijkheden van Theodore en Samantha. Ze blijken op den duur allebei iets anders te verwachten van hun relatie. Hoewel dit verschil in verwachtingen het resultaat is van de artificiële oorsprong van Samantha, is de manier waarop dit conflict geuit wordt heel menselijk en volstrekt invoelbaar. Her gaat niet over technologie, maar gebruikt futuristische vervreemding om heel eerlijk en direct een verhaal te vertellen over een moeizame maar louterende liefde.

Wat is dan precies de kernvraag die Her stelt, als SF-werk? Het lijkt in eerste instantie iets te zijn als: ‘Wat als in de toekomst computers zo slim zijn dat je een menselijke relatie met ze kunt hebben?’ Maar dat is niet de échte vraag. Deze ligt een abstractieniveau hoger en klinkt ongeveer zo: ‘Wat als in de toekomst personen bestaan die geen lichaam hebben, maar alleen een geest?’

Deze vraag, en het antwoord dat Her geeft, raakt aan de kern van wat het is om te bestaan, lief te hebben, gemis te ervaren. Ook al kan Samantha op geestelijk niveau verrukking en verdriet ervaren alsof ze een echt mens is, ze zal die gevoelens nooit voelen sidderen door haar lichaam. Want uiteindelijk is dat het verschil tussen Theodore en Samantha: slechts één van hen kan tranen voelen branden aan het einde van een beeldschone film.

Eerder verschenen op Cineville.nl