Boven is het stil (2013)

boven_is_het_stil_20000182_st_3_s-high (1)In de zaal van LantarenVenster was het twee minuten doodstil om 8 uur ’s avonds, zoals dat hoort op 4 mei. Nee, de film werd niet stopgezet tijdens de dodenherdenking, maar dat hoefde ook niet. We zaten te kijken naar Boven is het stil, de nieuwe film van Nanouk Leopold, met een soundtrack die voornamelijk bestaat uit zuchten, geschuifel en zo nu en dan het loeien van een koe. Stil genoeg.

Boven is het stil, een verfilming van de roman van Gerbrand Bakker, draait om de wat oudere Zeeuwse boer Helmer (Jeroen Willems). Naast zijn vee verzorgt hij ook zijn norse, aan het bed gekluisterde vader (Henri Garcin). In hun grauwe boerderij rommelt Helmer wat rond, zet een paar kamers opnieuw in de verf en gooit kamerplanten weg. Hij lijkt de boerderij klaar te willen maken voor een nieuw leven dat zal beginnen als vader eindelijk dood is.

Helmer is verborgen homoseksueel. Er wordt met geen woord over gerept, maar eigenlijk weet je het meteen, zoals hij loert naar de vrachtwagenchauffeur die elke dag de melk komt halen. Wat zijn vader vindt van zijn geaardheid komen we niet te weten, want de weinige woorden die ze spreken gaan voornamelijk over of het licht uit of aan moet in vaders slaapkamer.

Keurige arthouse

Boven is het stil is een keurige arthousefilm: weinig uitleg, lange zwijgende blikken, een verhaal over gewone mensen, rauw in beeld gebracht, met een minimale soundtrack. Heel conventioneel eigenlijk, en daardoor nogal vrijblijvend. Nanouk Leopold denkt daar wellicht anders over, aangezien dit de eerste film is waarin ze gebruik maakt van filmmuziek en bewegende shots. Voor haarzelf, en voor kenners van haar oeuvre, is dat vast hartstikke spannend en leuk. Voor de minder geïnformeerden telt dat niet – die beoordelen Boven is het stil met een wat nuchterder blik, en zien een film die er veel te lang over doet een simpel verhaaltje te vertellen. Boven is het stil wil maar niet schuren of wringen.

Toch moet je de film zien: Helmer is de laatste grote rol van van Jeroen Willems.

Willems overleed afgelopen december op vijftigjarige leeftijd aan een hartstilstand, tijdens een repetitie voor een voorstelling ter gelegenheid van 125 jaar Carré. Een schok ging door de theater- en filmwereld, want hij werd gezien als één van de meesters. In 2004 kreeg hij de Louis d’Or voor zijn vertolking van Jacques Brel in Brel de Zoete Oorlog en zijn rol in La Musica Twee. Hij won twee Gouden Kalveren, in 2010 voor zijn rol als Prins Claus in Majesteit en in 2012 voor zijn rol in de telefilm Cop vs. Killer. Hij werd daarnaast nog twee keer genomineerd.

Anders dan zijn Kalveren doen vermoeden heeft Jeroen Willems nooit een filmcarrière van enig formaat gehad. Hij was toch vooral een theaterman, iemand die het prachtig vond een publiek twee uur in de ban te houden van zijn imposante stem en intense oogopslag. Toen hij doodging, klonk in de reacties van sommige filmmakers dan ook spijt door. Want pas nu, na zijn dood – en na het zien van Boven is het stil – zien ze dat hij een groot filmacteur was.

Open blik

Het is ook echt een fenomenale rol. Zelfs wanneer de trage shots zeurderig worden of de dramaturgie steken laat vallen, sleept de blik van Willems ons erdoorheen. Zoals alleen bij de allergrootsten het geval is, vraagt zijn aanwezigheid erom voortdurend bekeken te worden. Alles wat hij doet is interessant. Dat is het resultaat van vakmanschap.

En het is geen gemakkelijke rol. Helmer is een gesloten personage, wat enorm riskant is: de kijker vindt zo’n karakter al gauw afstandelijk en saai. Het spel van Willems is daarentegen volstrekt transparant en invoelbaar, zodat er geen moment is waarop je aandacht verslapt. Helmer is gesloten, maar Jeroen Willems stelt zich volledig open voor zijn publiek. Zijn spel is minimaal en spectaculair tegelijk.

Daarom moeten we blij zijn dat de film gemaakt is, ondanks de mankementen. Het is geen film die je hart binnenstebuiten keert of je hoofd laat tollen van verbazing. Maar Boven is het stil geeft je wel de gelegenheid de beste Nederlandse filmrol van de afgelopen jaren te beleven. In stilte, zoals dat hoort bij een herdenking.

Eerder verschenen op Cineville.nl