The Master (2012)

TheMasterIn de laatste paar films van Paul Thomas Anderson is iets aanwezig dat moeilijk in woorden te vatten is, maar dat we allemaal herkennen: iets magisch. In eerdere films was de magie soms nog aanwijsbaar, zoals de vallende kikkers in Magnolia of het harmonium dat zomaar ineens op de stoep staat aan het begin van Punch-Drunk Love. In There Will Be Blood kon je dat magische gevoel vinden in het scenario, dat gaat over mythisch wrede mannen en religie. Maar in The Master, Andersons nieuwste film, die haar Nederlandse première beleeft op het IFFR, is de magie veel diffuser geworden. En tegelijkertijd zo concreet dat hij overdondert.

Ongrijpbare charlatans

Waar kijken we naar? Een film die speelt net na de Tweede Wereldoorlog, over ex-marinier en dronkelap Freddie Quell (Joaquin Phoenix). Na het eind van de oorlog heeft hij grote moeite om weer een plek in de normale maatschappij te verwerven. Telkens raakt hij in de problemen vanwege zijn grote dorst. En als hij per ongeluk een collega op een plantage doodt met een zelfgebrouwen alcoholische drank, slaat hij op de vlucht en sluipt als verstekeling een aangemeerd plezierschip op.

Het schip blijkt eigendom te zijn van Lancaster Dodd (Philip Seymour Hoffman), een beginnend sekteleider, losjes gebaseerd op Scientology-oprichter L. Ron Hubbard. Lancaster raakt gefascineerd door de vreemde, onstuimige Freddie. Misschien herkent hij in hem een gelijkgezinde: een ongrijpbare charlatan. Tussen de twee groeit een hechte band en al gauw behoort Quell tot de harde kern van de sekte – tot ongenoegen van Lancasters vrouw (Amy Adams), die in Freddie nog steeds niets meer ziet dan een opportunistische alcoholist.

De simpele opzet van het verhaal is verraderlijk. Anderson vertelt zijn verhaal zo operatesk en tegelijk ontdaan van opsmuk, zo leeg en tegelijk geconcentreerd, dat The Master eerder performance art is dan een historisch drama. De film voelt buitenaards aan, alsof je deze rare wezens genaamd ‘mensen’ voor het eerst ziet, alsof je de woorden die ze spreken nog nooit eerder hebt gehoord.

Het geheim

Gaat The Master over sektes? Nee, zeer zeker niet. De leer en mechanismen van Lancasters beginnende sekte worden alleen gebruikt om zijn relatie weer te geven tot Freddie, meer niet. De film gaat over macht, vader-zoonrelaties, over hoe oppervlakkig en tegelijk diepgaand een mannenvriendschap kan zijn, en over duizend andere zaken. Maar geen ervan wordt duidelijk benoemd, wordt gebombardeerd tot thema.

Als er dan toch één onderwerp is waar The Master omfloerst om draait, is het juist dat: het geheim. Als Freddie gevraagd wordt wat er in zijn zelfgebrouwde alcoholische drankjes zit, antwoordt hij slinks: “Secrets…” En de precieze leer van Lancaster blijft zelfs voor zijn trouwste kliek troebel; als hij halverwege de film eindelijk eens uit de doeken doet waar zijn leer op gestoeld is, zegt hij: “The secret is laughter.” En dat in een film waar weinig te lachen valt, behalve misschien om het vreemde gedrag van Freddie.

Freddie lijkt te gedijen in een omgeving waarin geheimen gemeengoed zijn. Zijn verleden zit vol duistere zaakjes. Hij vertelt aan niemand waar hij vandaan komt. Nooit wordt duidelijk wat hem drijft. Behalve wellust: hij rukt zich schijnbaar zonder schaamte af op een vol strand. En als een psycholoog hem Rorschachvlekken toont, zien zijn priemende ogen niets dan geslachtsdelen.

Beestachtig spel

Joaquin Phoenix belichaamt Freddie met een overgave die sterk doet denken aan die andere grote rollen in het de laatste paar films van Paul Thomas Anderson: Adam Sandler als Barry Egan in Punch-Drunk Love en Daniel Day-Lewis als Daniel Plainview in There Will Be Blood. Alledrie zijn het enigmatische, gekrenkte mannen in wie een enorme hoeveelheid woede schuilt. Ik denk dat van deze drie meesterlijke rollen die van Joaquin Phoenix mij het liefst is. Misschien vanwege de lelijkheid waarin hij zichzelf durft te tonen, de ongeremde beestachtigheid van zijn spel, en misschien ook wel omdat ik het gevoel heb dat hij de spoken in zijn eigen geest een podium heeft durven geven. Ik ben ervan overtuigd dat Phoenix als een ander mens uit deze rol is gestapt. Of dat een beter of slechter mens is weet ik niet.

Philip Seymour Hoffman als Lancaster Dodd is bijna net zo goed. Hij zet een sekteleider neer die zijn eigen mythe nog aan het ontdekken is. Zoals zijn zoon tegen Freddie zegt: “He’s making this up as he goes, don’tcha know?” Of Dodd in zijn eigen verzinsels gaat geloven wordt niet duidelijk. Hij voelt zich er in ieder geval comfortabel bij. Maar als een bezoeker van een spiritueel samenzijn een dissidente mening laat horen, gaat Dodd de aanval in. Misschien gelooft hij niet in zijn eigen fantasie, maar in ieder geval wel in het verdedigen ervan. In zijn tirade tegen de bezoeker verzint hij er zelfs een scheldwoord bij: “Pig fuck!”

Pig fuck/cum fuck

De films van Paul Thomas Anderson lijken heel precies geconstrueerde uurwerken te zijn. Maar The Master is allesbehalve vooraf uitgedokterd. ‘He’s making this up as he goes’ zou ook van Anderson gezegd kunnen worden. Grote delen van het oorspronkelijke scenario zijn tijdens de shoot veranderd. Slechts zestig procent van de pagina’s uit het script zitten in de film, vaak op andere plekken in het verhaal. En in de vele trailers en teasers die de afgelopen maanden online zijn verschenen barst het van shots, locaties en dialogen die in de uiteindelijke film niet terug te zien zijn. Ook op detailniveau zijn vele verschillen: waar Lancaster Dodd “Pig fuck” zegt in de film, staat in het script “Slimy little piece of cum fuck.”

Die zoekende toon is voelbaar in de film. Informatie die nodig is om de plot te volgen wordt vaak onduidelijk of indirect verteld. Belangrijke stukken van het verhaal worden zomaar overgeslagen. Locaties worden soms zo terloops geïntroduceerd dat het even duurt eer je weet waar je bent. Hoewel de historische details van sets en kleding onberispelijk zijn, is de opbouw van het verhaal allesbehalve traditioneel gestructureerd. Tijdens het kijken van The Master heb je soms het gevoel het werk te zien van iemand die opnieuw aan het uitvinden is hoe een film gemaakt moet worden.

Door dit alles lijkt The Master op één van Lancaster Dodds verzinsels. Ga je erin mee, dan is het een magische ervaring zoals alleen de beste films je kunnen geven. Maar stribbelt je geest tegen, dan zal je gefrustreerd de bioscoop verlaten – en misschien zelfs denken dat Paul Thomas Anderson, net als Quell en Dodd, zelf ook een charlatan is. Maar wat geeft dat? Hoe dan ook zal de film een onvergetelijke indruk op je maken. Laat de toekomst maar uitwijzen wie de charlatans zijn geweest en wie de meesters.

Eerder verschenen op Cineville.nl