Eyes Wide Shut (1999)

Nicole_KidmanKijken naar Kubrick is een populaire bezigheid. Toch hadden vrijwel al zijn werken enkele jaren nodig om door het publiek begrepen en gewaardeerd te worden. Zo werd The Shining, momenteel nummer 45 in de IMDb Top 250 aller tijden, in 1980 lauw ontvangen en door veel critici verguisd. Maar met één film blijven Kubrick-liefhebbers het zwaar hebben, zelfs na dertien jaar: Eyes Wide Shut, zijn laatste film.

Als we kijken naar de films van Kubrick, van veraf en heel dichtbij, is dat misschien niet zo heel verrassend. Van grote afstand bezien vallen de films van Kubrick stuk voor stuk netjes binnen een genre. Dr. Strangelove is een comedy, 2001: A Space Odyssey science fiction, Full Metal Jacket een oorlogsfilm. Al deze films worden in het algemeen inmiddels beschouwd als meesterwerken binnen die genres. Met uitzondering van Eyes Wide Shut.

Deels valt het succes van zijn oeuvre te verklaren met zijn uitmuntende verhaalkeuze. Ook zijn de films perfect gecast, waardoor zijn personages soms zelfs een eigen leven gaan leiden, zoals Jack Torrance uit The Shining en Alex uit A Clockwork Orange. En laten we ook de rol van goeie marketing niet vergeten: Kubrick was nauw betrokken bij het ontwerpen van de filmposters en bij de keuze van promotionele stills.

Eyes Wide Shut krijgt kritiek op alledrie deze punten. Het verhaal, gebaseerd op Traumnovelle (1926) van Arthur Schnitzler, zou te tam zijn voor het moderne publiek. Schnitzlers vooroorlogse seksuele fantasieën zijn tegenwoordig lang zo gedurfd niet meer. Ook de casting van Tom Cruise werd maar moeizaam geaccepteerd. Voor een serieuze rol zoals die van Bill Harford werd Cruise niet geschikt geacht. Bovendien is zijn roem de afgelopen jaren flink afgebrokkeld door zijn positie binnen de Scientology-‘kerk’. En de marketing van Eyes Wide Shut? De film werd neergezet als een erotische thriller, wat het niet is. En het werd vóór de release bewust vaag gehouden of Tom Cruise nu wel of niet een seksscène met zijn toenmalige vrouw Nicole Kidman zou spelen. Dat dat toch niet het geval bleek, heeft de populariteit van de film geen goed gedaan.

Alsof er iets mis was gegaan

Ook als we van heel dichtbij kijken naar de films van Kubrick is Eyes Wide Shut een opvallende film in zijn oeuvre. Kubrick was een uiterst precieze filmmaker. Hij hield de controle over alle aspecten van filmproductie, van make-up tot geluidsmixage. En juist omdat Kubrick zoveel controle had over het scheppingsproces van zijn films, wordt extreem nauwkeurig naar zijn films gekeken.

Ook Eyes Wide Shut is in veel opzichten een zorgvuldig gemaakte film. De sets zijn gedetailleerd, de kleding luxueus, het camerawerk precies, het geluid onberispelijk. Toch mist de film de doorwrochte look van Barry Lyndon of A Clockwork Orange. De nagebouwde straten van New York zien er niet realistisch uit. De geluidsmixage en kleurcorrectie doen onverzorgd aan. En veel bioscoopbezoekers waren verbaasd door de ruwe look van de film: korrelig en flets. Alsof er bij het ontwikkelen van de film iets mis was gegaan.

Een verklaring voor de onverzorgde geluidsmixage en kleurcorrectie is dat Kubrick de film niet zelf heeft afgemaakt. Producent Warner Bros. heeft zijn best gedaan dit feit onder het tapijt te vegen, maar toen Kubrick doodging, vier dagen na de oplevering van een voorlopige montage, was hij nog druk bezig met het maken van een nieuwe cut. De film had toen bovendien nog geen muziek en was niet kleurgecorrigeerd. Op basis van Kubricks aantekeningen hebben de producenten zo goed en zo kwaad als dat kon de film afgemaakt naar zijn wens en hem vier maanden later uitgebracht als een door Kubrick voltooide film. Wat Kubrick zelf nog aan de film zou hebben veranderd in die laatste vier maanden, en hoe hij de marketing van de film zelf zou hebben aangepakt, zal altijd een mysterie blijven.

Is dat dan ook de reden dat de bioscoopversie zo korrelig oogde, en waarom de belichting soms zo vreemd aandoet? Nee, dat was de keus van Kubrick. Hij heeft bewust alles onderbelicht opgenomen en tijdens het ontwikkelen van het filmmateriaal de belichting omhoog ‘gepusht’ naar een normaal niveau. Daardoor zijn de korrel en de fletse kleuren ontstaan. In de bestaande DVD-release is deze korrel er helaas uitgepoetst, maar in de versie die nu in het EYE te zien is, is gelukkig iets van de oorspronkelijke look bewaard gebleven.

Freudiaanse psychologie

Waarom de keuze voor deze ‘arthouse’-look? Waarom de onrealistische New Yorkse straten en de onnatuurlijke timing van de dialogen? Dit is moeilijk te verklaren als je denkt dat Kubrick Eyes Wide Shut heeft bedoeld als erotische thriller of relatiedrama. Maar als je de film bekijkt als een surrealistisch werk, vallen de puzzelstukjes op hun plek.

Het surrealistische filmgenre is moeilijk te duiden. David Lynch maakt naar mijn mening geen surrealistische films, hoeveel droomsequenties en absurde situaties hij ook in zijn werk stopt. Hij is meer een Jungiaanse mysticus. Klassiek surrealisme leunt daarentegen sterk op Freudiaanse psychologie en droomverklaring. Het genre is sterk verwant aan het dadaïsme en neemt zichzelf niet zo serieus. En het is een van huis uit literaire stroming; visueel spektakel is ondergeschikt aan de taal. In Eyes Wide Shut geeft Kubrick hier uitdrukking aan door de fletse, korrelige look en de nadrukkelijke dictie van de acteurs.

Een niet al te snuggere bourgeois

Traumnovelle is geen surrealistische novelle, maar er is wel een indirecte connectie met de stroming. Arthur Schnitzler woonde in Wenen en was een kennis van Freud. Schnitzlers werk, waaronder Traumnovelle, staat bol van freudiaanse symboliek. Dit zal de reden zijn geweest dat Kubrick surrealistische stijlelementen in Eyes Wide Shut heeft verwerkt. Geheel in de stijl van de grootste surrealistische regisseur, Luis Buñuel, heeft Eyes Wide Shut een ongepolijste look, luxueuze maar enigszins onrealistische decors en een trage, nadrukkelijke dialoogmontage. En Kubrick heeft van hoofdpersoon Bill Harford een niet al te snuggere bourgeois gemaakt, zoals veel van Buñuels hoofdpersonen.

Ook thematisch zijn er verbanden met Buñuel, zoals de voortdurende seksuele frustratie van de hoofdpersoon. Een groot deel van Eyes Wide Shut volgen we Bill door de straten van New York terwijl hij verschillende vrouwen en mannen ontmoet die hem op allerlei manieren seks aanbieden. Maar nooit lukt het hem om daadwerkelijk seks te hebben met een van hen. Die frustratie doet denken aan verschillende films van Buñuel, waaronder Cet obscur objet du désir (1977), waarin de rijke mannelijke hoofdpersoon het maar steeds niet lukt om seks te hebben met zijn minnares, terwijl ze zichzelf telkens aan hem lijkt aan te bieden.

Zo bezien blijkt Eyes Wide Shut netjes binnen een genre te passen, net als de rest van Kubricks canon. En de link met Buñuel biedt een interessante basis voor het duiden van de raadsels in Eyes Wide Shut. Maar er zijn talloze invalshoeken te bedenken. Eyes Wide Shut is in mijn ogen daarom een van Kubricks meest bevredigende films: ik heb hem inmiddels meer dan tien keer gezien, en elke keer ontdek ik nieuwe lagen. Zowel van een verre afstand beschouwd, in de context van zijn oeuvre, als van heel dichtbij, op het niveau van de filmkorrel, blijkt de film vol verborgen betekenissen. Steeds weer denk ik bij het kijken: ‘Deze keer houd ik mijn ogen goed open en ga ik alles begrijpen.’ Maar als de film is afgelopen, besef ik dat ik nog steeds maar de helft gezien heb. En dat is wat ik van een meesterwerk verwacht.

Eerder verschenen op Cineville.nl