13 (Tzameti) (2005)

13-tzametiDe eerste keer dat ik Hitchcocks Psycho zag was ik al een redelijk ervaren filmkijker. Omdat ik vanaf mijn vroege jeugd op de hoogte was van de legendarische reputatie van de film, had ik tot het moment dat ik hem zag alle recensies, interviews, analyses en documentaires vermeden waarin iets van de plot van Psycho uit de doeken werd gedaan. Als ik een boek over film las waarin een hoofdstuk aan Psycho gewijd was, dan sloeg ik het hoofdstuk over. Als ik op televisie een documentaire over Hitchcock keek, dan zapte ik weg zodra Psycho aan bod kwam. Ik was vastbesloten verrast te worden.

Ik was er daarom totaal niet op voorbereid dat Marion (Janet Leigh) zo vroeg in de film dood zou gaan. Dat was mijn pay off, het moment waarop ik mijzelf feliciteerde met mijn keuze om Psycho onbevangen te zien. Het is een van mijn meest gekoesterde filmherinneringen. Hitchcock zat naast me op de bank, en we hielden smoorverliefd elkaars handje vast.

Had Géla Babluani, de 26-jarige debuterende regisseur van 13 (Tzameti), die verrassing maar uit Psycho gejat. In plaats daarvan heeft hij gejat uit Fight ClubThe Deer Hunter en het vroege werk van Polanski. In plaats daarvan laat hij ons tijd en aandacht investeren in de ongearticuleerde, slome en opportunistische dakdekker Sébastien, die pas helemaal aan het einde van de film, als onze investering al ettelijke scènes daarvoor in rook is opgegaan uiteindelijk toch nog wordt doodgeschoten. Alsof het ons tegen die tijd nog iets interesseert.

(Schrok je, omdat ik zomaar het einde van de film verraad? Wind je niet op, de film is niet de moeite waard. En bovendien, als je zo graag verrast had willen worden, dan moet je ook geen recensies lezen. Het vermijden van Psychospoilers is mij toch ook gelukt?)

Mysterieuze dode man

De film begint met de langdradige introductie van de dakdekker. Per ongeluk wordt hij getuige van een vreemd sterfgeval, dat iets met drugs en misdaad te maken schijnt te hebben en met de mogelijkheid om heel snel heel veel geld te verdienen. De mysterieuze dode man zou op reis zijn gegaan, zo wordt duidelijk, als hij niet aan zijn einde was gekomen. Sébastien steelt het treinkaartje van de man, besluit diens identiteit aan te nemen en stapt op de trein. De motivatie hiervan blijft vaag.

De plaats van bestemming blijkt een luguber landhuis te zijn. Hier wordt de film interessant. In het huis hebben zich enkele sinistere heren verzameld, die grote sommen geld verwedden op een vreemde vorm van Russisch roulette. Zij laten een aantal mannen in een kring staan, de loop van een pistool op het hoofd van de man vóór hen zetten, en de trekker overhalen. Wie blijft leven gaat door naar de volgende ronde. De hoofdpersoon van de film blijkt de identiteit van een deelnemer te hebben aangenomen. Hij kan nu niet meer terug. Hij moet meedoen aan het spel.

Deus ex machina

De scènes waarin het spel gespeeld wordt zijn spannend, grappig, macaber. De regisseur maakt alleen één fatale vergissing: hij laat de dakdekker ronde na ronde winnen. Het was een zoveel betere film geweest als de jongen in de eerste ronde gewoon zomaar — paf — was doodgeschoten. Hitchcock begreep dat de toeschouwer na zo’n gebeurtenis denkt: dit is zo immens radicaal, nu kan álles gebeuren. Babluani heeft dat inzicht niet. Hij laat de jongen het hele toernooi winnen, met de buit op weg naar huis gaan, en dan toch nog sterven door middel van een deus ex machina.

De film is op een minimaal budget geschoten, in zwart-wit. Laat ik ermee volstaan te zeggen dat 13 (Tzameti) het onweerlegbare bewijs levert dat een film gedraaid in zwart-wit en chiaroscuro belicht niet vanzelfsprekend stilistisch interessant is.

Ik lees hier en daar dat een Amerikaanse remake overwogen wordt. Wat een kans. Mijn verlanglijstje:

  1. Sébastien wordt gespeeld door Gael García Bernal.
  2. De eerste akte duurt niet langer dan een kwartier. Daarin wordt echter wel duidelijk gemaakt wat voor persoon Sébastien is. We gaan om hem geven. We gaan iets van hem verwachten.
  3. De wedstrijdscènes worden zo geschoten en gemonteerd dat we tenminste weten wat er gebeurt. Het moet transparant zijn wie sterft en wie blijft leven. De kijker gaat dan weddenschapjes afsluiten met zichzelf.
  4. De psychotische wedstrijdleider, het interessantste karakter in de oorspronkelijke film, wordt gespeeld door Philip Seymour Hoffman.
  5. Sébastien is de eerste die doodgaat. Vanaf dat ogenblik volgen we de man die geld op hem heeft ingezet. Wat is zijn relatie tot de mysterieuze man die aan het begin van de film sterft? Wie zit achter het spel? Waar komt al dat geld vandaan? En is Sébastien eigenlijk wel wie wij denken? Een duistere zoektocht begint.
  6. De film wordt geschoten in kleur. Glashelder, verzadigd en ruimtelijk. De critici zullen het waarderen als je juist daarmee een claustrofobische sfeer weet op te roepen.
  7. Aan het einde van de film blijven we met veel vragen zitten. De laatste scène, in de woestijn van Syrië, laat ons achter met de emotioneel verscheurde vriendin van Sébastien, een lege veldfles en een verkreukeld briefje met het cijfer dertien erop.
  8. Ik word uitgebreid bedankt in de aftiteling.