Review: United 93 (2006)

United93Ik werkte op de cd-afdeling van een warenhuis. Er was weinig te doen, ik doodde mijn tijd door tv te kijken. Er stonden twee grote televisies waarop doorlopend nieuwe dvd’s getoond werden, of muziekkanalen zoals MTV, om de klanten een koopimpuls te geven. Ik zapte langs een aantal zenders en hield stil bij CNN, waar ik een trailer van een actiefilm zag over een terroristische aanslag op hartje New York. Een vliegtuig had zich in een van de torens van het World Trade Center geboord, en net op het ogenblik dat ik erin viel kwam een tweede vliegtuig aangevlogen, terwijl een donkere voice-over de gebeurtenissen beschreef. Mooie special effects, dacht ik, die film wil ik best zien. Toen pas zag ik dat er “Breaking news” onderin het televisiescherm stond.

Realisme in film is een heikel punt. Ik heb de nieuwsfeiten bestudeerd als ieder ander, de beelden van het brandende WTC, mensen die uit de ramen sprongen, muren van stof schrijdend door de straten van Manhattan, ooggetuigen besmeurd met bloed en vuil, bezorgde politici die oorlogskreten stamelden, de fijnmazige, ondoorgrondelijke netwerken waarlangs informatie doorsijpelde naar de straat, naar de media, naar mijn mening. Maar als werkelijkheid werkt het niet. Ik kan er niets mee, ik kan nog steeds geen verband leggen tussen 9/11 en de rest van mijn leven, de aanbiedingen in de supermarkt, de regen die voor dit weekend voorspeld is, welke treinen vertraging zullen hebben. In een film wil ik het best geloven, maar met realisme heeft het niks te maken.

United 93 (2006) is een realistische film. De stijlelementen zijn tenminste aanwezig: chronologische opbouw, personages zonder uitzonderlijke kenmerken, ongepolijste cameravoering, dictie zonder nadruk, geen happy ending. De camera staat haast geen moment stil. Hij volgt de naamloze personages als een sluipschutter, terwijl zij het gewicht van het noodlot dragen dat wij op hen projecteren. Het besef dat deze mensen over anderhalf uur slachtoffers zijn geworden van een geopolitieke strijd maakt hen niet tot helden. Het maakt hen menselijker dan wijzelf.

De meetlat van de geschiedenis

Hoewel regisseur Paul Greengrass door deze stijlkeuze zijn best heeft gedaan zich zoveel mogelijk op de achtergrond te houden, zou ik niet willen beweren dat de film de gebeurtenissen slechts registreert. Het is juist haast het toppunt van manipulatie: een weergave bieden van een gebeurtenis waarvan wij de illusie koesteren getuige te zijn geweest, en die weergave bewust gieten in een stijl die in het collectief bewustzijn te boek staat als “realistisch” en “objectief”. Terwijl de feiten niet eens kloppen. Zo blijkt dat een deel van de cockpitgesprekken, die in de film door verkeersleiders worden opgevangen, niet werkelijk heeft plaatsgevonden. En de laatste twintig minuten van de film zijn zuiver speculatief. Dat is nu eenmaal het gevaar van realisme: men gaat de meetlat van de geschiedenis ernaast leggen. Maar gelukkig heeft Greengrass meer te bieden. Het punt dat hij maakt overstemt de salonpraat.

Ik vermoed dat de meeste rednecks liever een stel barbaarse, harige moslimterroristen hadden willen zien, die zich gedragen als Lex Luthor of Gollem. In plaats daarvan wordt het publiek geconfronteerd met een aantal knapen die doodsbang zijn, en niet zo goed begrijpen waar ze mee bezig zijn. “Zijn dit onze vijanden?” Ze zijn door Greengrass niet neergezet als figuren die de schuld kunnen dragen waarmee het Amerikaanse publiek ze decoreert. Ze zijn onderdelen van een hectisch, morbide spel waarvan de geritualiseerde regels al eeuwen geleden zijn vastgelegd, regels waarin niemand inzicht krijgt, en alleen enige waarde hebben als men zich laat meevoeren door religieuze schijnargumentatie. Om die stelling impliciet in te nemen vind ik een gedurfde keus. Dat verdient lof. Zijn politieke agenda is het duidelijkst waar te nemen in die speculatieve laatste scènes van de film, waarin zowel de Amerikaanse slachtoffers als de moslimterroristen massaal aan het bidden slaan, enkele minuten voordat het vliegtuig zich boort in de bodem van Pennsylvania. Shots van onze-vader-prevelende Christenen worden versneden met de tot Allah biddende kapers, zonder onderscheid te maken in de motivatie van de gebeden.

Wat echter minder opvalt, maar een grotere potentiële lading heeft, is een keuze die gemaakt is in de Engelse ondertiteling van het Arabisch dat de terroristen spreken. Hoewel in de laatste scènes van de film geen ondertitels meer worden getoond van de gesprekken tussen de terroristen, zijn in de eerste helft enkele dialogen vertaald naar het Engels. En in die Engelse ondertiteling is het woord Allah vertaald met God. Alsof er plotseling maar één is. Het is juist op zulke momenten waarop de regisseur van strikt realisme afwijkt, waarin hij betekenis aan de film verleent.

Zinvol geheel

De werkelijkheid heeft op zichzelf geen betekenis. Kunst kan heel soms betekenis aan de werkelijkheid geven, zodat wij er een zinvol geheel van kunnen maken.

Daarom is United 93 een belangrijke film. Tegen de humanistische blik op de ondraaglijke gebeurtenissen van 9/11 die United 93 ons geeft, steken films als Schindler’s List en Platoon af als exploitatieve, adolescente verstrooiing. Het is de keuze tussen een ijdele fascinatie voor geromantiseerde gruwel, of een empathische visie op het verdriet dat het onvermijdelijke gevolg is van de zwakte van de menselijke geest.

Leave a Comment